الّا الألفان الّذان تعرفهما فيلزم فيه ثلثة آلاف ، يعنى اگر شخصى را گويى ترا در ذمّت من است هزار دينار الّا آن دو هزار دينار كى تو مىدانى ، ( 515 ) سه هزار دينار بر وى لازم شوذ ، زيرا كى بهزار جز از دوهزار كى معلوم غريم بوذ اعتراف كرد . جواب چهارم آنست كى از اطلاق 2068 « إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ » واجب مىآيذ كى ايشان در حالت اخبار در بهشت باشند يا در دوزخ ؛ مدّة لبث ايشان در دنيا و برزخ مستثنى فرموذ . جواب پنجم آنست كى « إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ » عبارة بوذ از مدّة وقوف ايشان در قيامت پيش از دخول بهشت و دوزخ . جواب ششم : الّا ما شاء ربّك بزيادة العذاب على اهل النّار و بزيادة النّعيم على اهل الجنّة ؛ قال الفرّاء : الّا بمعنى الواو ، اى : و ما شاء ربك ؛ يعنى مراد از « إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ » زيادتي عذابست بر اهل دوزخ و زيادتي نعيم است بر اهل بهشت ؛ فرّا گويذ : « الّا » بمعنى واو است ، يعنى : و آنچ خذاوند و پروردگار تو خواهذ - اى محمّد ! جواب هفتم : « إِلَّا ما شاءَ » ؛ « ما » بمعنى « من » است ؛ و هم قوم يخرجون من النّار و يدخلون الجنّة ، فيقال لهم الجهنميّون ، و هم المستثنون من اهل الجنّة ايضا ( 516 ) لمفارقتهم ايّاها بكونهم في النّار ايّاما فهؤلاء لم يشقوا شقاء من يدخل النّار على التّأييد و لا سعدوا سعادة من لا تمسّه النّار ؛ يعنى : « ما » در « إِلَّا ما شاءَ » بمعنى « من » است ، و اين قومي باشند كه ايشانرا از دوزخ بيرون آرند و به بهشت برند ، ايشانرا دوزخيان خوانند ، و ايشان از اهل بهشت مستثنا باشند از جهت مفارقت ايشان از بهشت و روزى چند در دوزخ بوذن . اين قوم شقى نباشند چنانك آنها كى ابدا در دوزخ بمانند و سعادت ايشان چون سعادة آنها نبوذ كى ايشانرا [ آتش ] نبسوده باشذ . جواب هشتم آنست كى در « إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ » از ابن عبّاس - رضى اللّه عنهما - روايت كرده‌اند كى زماني بر دوزخ بگذرذ كى درهاى او در بندند و هيچ كس در آن نبوذ و اين بعد از « لابِثِينَ 2069 فِيها أَحْقاباً » باشذ ، يعنى بعد از آنك اهل دوزخ سالها در دوزخ بمانند ، خذاى - تعالى - آتش را امر فرمايذ كى اهل دوزخ را بخورذ . شعبى گويذ : عذاب دوزخ شتابنده‌تر است ( 517 ) از عذاب دو سرا و خرابى 2070 آن شتابنده‌تر از عذابست ، و ازين جهت در صفت بهشت فرموذ : « عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ » 2071 و در صفت دوزخ مثل آن نفرموذ . جواب نهم : دهّان اين معنى را از جهت مسلمانان جوابي گفته است ، و آن اين است كى